Ayak üstü (fast food) restoranlar haftada en az bir kere hamburger ve patates kizartması yemek isteyen çocukların gözdesidir. Genelde evinden uzakta yaşayan öğrencilerin ve gençlerin tercih ettiği fast food yiyecekleri, zaman zaman, biz yetişkinler de isteriz. Çalışan kadını 'bu akşam ne pişireyim?' telaşından uzaklaştırdığı zamanlarda da büyük kolaylıktır.
Çocuklarının fast food isteğine nadiren cevap veren anneler olarak, ben ve Amerika'lı gıda mühendisi bir arkadaşım, geçenlerde, 6ıncı sınıfa giden iki aç oğlan çocuğunun ikişer porsiyon yemesine göz yumarken fast food üzerine koyu bir sohbete daldık.
Fast food deyince çoğu kez akla McDonald's, Hardees, Burger King ya da Kentucky Fried Chicken gibi yabancı orijinli ayak üstü yemek firmaları gelir. Ancak Türk tipi ayak üstü yemeklerimiz de var ve halk arasında çok popüler.
Öteden beri 'Türk usulü fast food, McDonald's, Taco Bell, Burger King, Kentucky Fried Chicken ürünlerine oranla daha az kalori içerir' diye bir hipotezim (düşüncem) var. Bu düşüncemi o gün gıda mühendisi arkadaşımla tartışma fırsatı buldum. Konuşmamız daha çok kültürler arası fast food kıyaslamasına dönüştü. Sohbet bittiğinde Türk usulü hızlı yemeklerin daha sağlıklı olabileceğine amatörce karar verdik.
Okuyacaklarınız laboratuar testinden geçmiş yemek kıyaslaması değil, sadece bir sohbet sırasında kabaca gözden geçirilmiş yiyecekler ve onlara ait düşüncelerdir:
Kıyaslamaya Türk Mutfağının dürümü ve Meksika mutfağının burritosuyla başladık. Peynirli dürümde kullanılan ana maddeler yufka ekmek, çökelek peynir, haşlanmış yumurta ve yeşil soğandır. Diğer dürüm çeşitlerinde kavurulmus tavuk ve kırmızı et olabilir; yanında marul, domates, taze biber, soğan gibi garnitürle servis edilir. Meksika usulü burritonun içine tavuk (ya da kırmızı et) yoğun prosesten geçmiş çedar peyniri, krema ve guacamole (avakado ile yapılmış bir ezme) bulunur. Hem kremada hem de guacamolede oldukça fazla kalori vardır. Yoğun prosesten geçmiş çedar peyniri sodyum ve sature edilmiş yağlar içerir, ayrıca kollesterol oranı yüksektir. Gıda mühendisinin tahminlerine göre, Türk usulü dürüm, etli dahi olsa, yanında taze sebzeyle servis edildiğinden, Meksika burritosuna göre daha sağlıklı bulundu.
Verdiğim diğer bir örnek, ekmek arası döner ve köfteydi. Bunu da McDonald's, Hardees, Büurger King gibi zincir firmaların hamburger ve cheeseburgerleriyle kıyasladık. Ekmek arası dönerin (veya köfteli ekmeğin) bol soğan, taze biber ve domatesle servis edildiğini anlattım. Hamburgerd (ya da cheeseburger) de domates, soğan ve turşuyla ikram edilir ama içlerinde bol kalorili mayonez bulunur. Cheeseburgerde mayoneze ek olarak yoğun prosesten geçmiş peynir de vardır. Ayrıca yanlarında kızarmış patates olmazsa olmaz. Bu durumda ekmek arası döner ve köftemiz de hamburger ve cheeseburgere göre, düşük kaloriden yüksek puan aldılar! Eğer ekmek arası döner ve köfte yanında kızarmış patates geliyorsa, kalorileri azaltmak adına, küçük porsiyon patates ısmarlamak tavsiye edilebilir.
Ayak üstü kahvaltı konusuna geldiğimizde poğaçadan ve simitten bahsettim. Poğaça simite göre daha fazla kalori içerir. Poğaçalı kahvaltıları daha seyrek yapmayı tavsiye eden gıda mühendisi, McDonald's ve Burger King gibi zincir hamburgercilerin kahvaltılarının kaloriyle pompalanmış olduğunu anlattı. Sanırım çok sevip özlediğim tatları paylaşırken, Amerikalı arkadaşımı bir miktar yönlendirmiştim! Elbette Türk usulü fast foodlarda da yüksek kalori içerenler var; su böreği gibi. Onlar da başka bir sohbetin konusu olsun.
O gün arkadaşımla fast food usulü kahvaltıdan normal Türk kahvaltısına, oradan Amerikan ve Meksika usulü kahvaltılara atladık. Türk kahvaltısı genellikle beyaz peynir, haşlanmış yumurta, zeytin, domates ,salatık, varsa taze biber, tereyağı, reçel ve ekmekten oluşur. Amerika'da kahvaltı denince akla krema ile çırpılmış sahanda yumurta, domuz sosisi ve pancake üçlüsü gelir. Meksika tarzı kahvaltıda yağda yumurta ve salsa (bir çeşit domatesli sos), fırında pismiş kuru fasülye, tortillas (hamurdan yapılmış yassı ekmek) ve ayva marmelati olur. O gün sohbetimiz sırasında Türk ve Meksika kahvaltılarının Amerikan tarzına göre daha sağlıklı seçeneklerden oluştuğunu yineledik durduk.
Arkadaşım Türk mutfağının sade ve sağlıklı seçeneklerinden çok etkilendiğini söyledi. Pazar kahvaltılarımızın börek çeşitleriyle süslenebileceğini, kimi zaman sucuk, salam ve sosis de eklediğimizi anlattığımda, birkaç hafta içinde bir Pazar kahvaltısına kendisini davet ettirmişti bile!
Gıda mühendisiyle sohbetin ardından halk sağlığı uzmanının tavsiyeleri:
Amerikan usulü fast foodlardan haftada birkaç kere yiyorsanız en azından 18,000 ekstra kalori aldığınızı bilmelisiniz.
Bir Kentucky Fried Chicken (KFC) sandwich, içinde yaklaşık 1,000 kalori ile gelir. Yetişkinler, sağlıklı kilolarını korumak için, günde ortalama 2,000 kaloriye ihtiyaç duyarlar. Ama KFC'dan ısmarladığınız kızarmış tavuklu sandwich günlük ihtiyacın yarısını bir oturuşta tüketmenize neden olur. KFC sandwich ısmarlarsanız derisiz yerinden isteyerek kaloride azaltma yapabilirsiniz.
Cheeseburger ısmarladığınızda yanında büyük boy patates kızartması yerine küçük boy seçebilirsiniz ve kola yerine su içebilirsiniz. Böyle bir değişiklikle en az 500 kalori tüketmekten kurtulursunuz.
Pizza ısmarlarken et ürünleri ihtiva eden çeşitler yerine zaman zaman sebzeli olanları seçmeniz de fazla kalorileri azaltmak için iyi bir yöntem olabilir.
Kimi zaman yararlı olmadığını bildiğimiz yiyecekleri de tüketiriz ve bundan zevk alırız. Kanımca kötü yiyecek yoktur, fazla tüketilmemesi gereken yiyecek vardır. Fast food da kararında tüketildiğinde kötü değildir.
Hayatın her boyutunda olması gerektiği gibi yemek seçimlerimizde de dengeyi tutturabilmek dileğiyle.